πλανήτη, πάντα ανήσυχο πνεύμα, έψαχνε νέες πατρίδες και προορισμούς όχι μόνο για να διευρύνει τους ορίζοντές του, αλλά και για να αναβαθμίσει την ποιότητα ζωής του. Η μετανάστευση αποτέλεσε το διαχρονικό και πολυδιάστατο κοινωνικό φαινόμενο στην κάλυψη αυτών των αναγκών. Στις μέρες μας, η διεθνής οικονομική ύφεση πλήττει και την ελληνική κοινωνία, πυροδοτώντας ακόμα πιο έντονα τις ψυχο-κοινωνικές διαστάσεις του φαινόμενου αυτού, με σημαντικό και ποικιλόμορφο αντίκτυπο στις ζωές των ανθρώπων. Ο ελληνικός λαός, άλλωστε, έχει γνωρίσει το φαινόμενο της μετανάστευσης από τον προηγούμενο αιώνα. Στις αρχές του 20ού αιώνα, η μετανάστευση των Ελλήνων στην Αμερική σηματοδότησε την έναρξη ενός κύματος μεταναστών που εγκαταστάθηκαν και ενσωματώθηκαν στην αμερικανική κοινωνία, χωρίς ποτέ να κόψουν τον ομφάλιο λώρο με τη μητέρα-Ελλάδα. Μετά το Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο σημειώθηκε το δεύτερο μεγάλο μεταναστευτικό ρεύμα προς την Αυστραλία αλλά και τη Γερμανία, στην οποία εγκαθίστανται ως «gastarbeiters», προσφέροντας φτηνό εργατικό δυναμικό. Σήμερα, εξήντα χρόνια μετά, το φαινόμενο της μετανάστευσης επαναλαμβάνεται και τα όνειρα των νέων τούς στρέφουν προς την Αμερική και την Αυστραλία. Η ανάγκη για επιβίωση σε μια Ελλάδα που οι οικονομικοί και κοινωνικοί δείκτες ανάπτυξης αγγίζουν το μηδέν κι ένα ζοφερό πέπλο έχει καλύψει τις ζωές όλων ωθεί τους νέους στην αναζήτηση μιας καλύτερης τύχης, μιας νέας ευκαιρίας, σε χώρες όπου ελπίζουν να βρουν νέα πεδία δράσης, σύμφωνα με τα προσόντα και τις προσδοκίες τους.
Από την άλλη, οι ισχυροί οικογενεια κοί δεσμοί στην ελληνική κοινωνία αρχίζουν να κλυδωνίζονται –δεσμοί πολύ πιο ισχυροί σε σχέση με αυτούς στη Δυτική Ευρώπη– και το δίλημμα που γεννάται στους γονείς είναι: «Να έχουν τα παιδιά τους δίπλα τους και άνεργα ή μακριά, αλλά επαγγελματικά και οικονομικά ασφαλή;». Έτσι, προκαλείται εσωτερική πάλη τόσο στο γονέα όσο και στο παιδί. Στο γονέα έχει ως αποτέλεσμα το έντονο άγχος, την ψυχική αναστάτωση και το αίσθημα ενοχών, διότι νιώθει ανίσχυρος να προσφέρει στο παιδί του? στο παιδί γεννάται το αίσθημα της αναξιότητας, της ανασφάλειας και της έλλειψης προοπτικής για εύρεση εργασίας.
Τι επιθυμούν οι γονείς για την τύχη των παιδιών τους; Τι επιθυμούν οι ίδιοι οι νέοι για τον εαυτό τους; Ποιες ανασφάλειες έχουν αμφότεροι για τη ζωή τους, χωρίς να έχουν ο ένας τον άλλο σύμμαχο στον πόλεμο της νέας οικονομικής πραγματικότητας; Συνεπώς, εμφανίζεται το νέο φαινόμενο παρότρυνσης των γονέων για μετεγκατάσταση των νέων σε άλλη χώρα ως μόνης διεξόδου που θα τους εξασφαλίσει αξιοπρεπές μέλλον. Σήμερα όσο ποτέ άλλοτε, η ψυχολογική πίεση που ασκείται στους νέους, με δυσμενείς και καταστρεπτικές συνέπειες για το ίδιο άτομο, την οικογένειά του και την κοινωνία, είναι τέτοια, που θρυμματίζει και τις τελευταίες αναστολές τους για να μην φύγουν...
Οι νέοι στα όρια των ανοχών και των αντοχών τους...
Όσο βαθαίνει η οικονομική κρίση παρατηρούμε ότι αλλάζει το μοντέλο των προηγούμενων χρόνων όπου οι νέοι Έλληνες επιστήμονες ολοκλήρωναν τις σπουδές τους στο εξωτερικό και επέστρεφαν στην Ελλάδα για να ξεκινήσουν την καριέρα και τη ζωή τους. Σήμερα, όχι μόνο όσοι νέοι ήδη βρίσκονται στο εξωτερικό δεν επιστρέφουν, αλλά κι εκείνοι που βρίσκονται στην Ελλάδα ψάχνουν «διέξοδο» ή «έξοδο» από αυτή.
Η μετανάστευση δεν είναι πανάκεια για τα προβλήματα που αντιμετωπίζει ο νέος σήμερα. Δεν πρέπει να μας διαφεύγει το γεγονός ότι δεν έχουν όλοι τη δυνατότητα να φύγουν σε άλλη χώρα και όσοι φεύγουν δεν σημαίνει ότι θα τα βρουν ρόδινα. Μια ξένη χώρα ευημερούσα φαντάζει ως «Σειρήνα», ωστόσο δεν πρέπει να παραγνωρίζεται το γεγονός ότι οι νέοι θα κληθούν να περάσουν και από Συμπληγάδες...
Ο αντίκτυπος της μετανάστευσης στον ψυχισμό των νέων
Αρκετοί ερευνητές υποστηρίζουν ότι οι μετανάστες υφίστανται πολιτισμικό σοκ εντασσόμενοι σε μια νέα κοινωνία, σε μια νέα κουλτούρα κι ένα νέο τρόπο ζωής. Εκτός από το διαφορετικό τρόπο ζωής, την καθημερινότητα, τη γλώσσα, τη νοοτροπία, έρχονται να προστεθούν η νοσταλγία, το άγχος να ανταποκριθεί στους στόχους μιας άλλης χώρας, ώστε να μην λυγίσει και γυρίσει ηττημένος πίσω στην πατρίδα του.
Έρευνες διεθνώς για τις επιπτώσεις της μετανάστευσης στην ψυχική υγεία δείχνουν ότι η επίδραση των διαδικα σιών της μετανάστευσης, η μειονεκτική κοινωνικο-οικονομική θέση, η διάσταση ανάμεσα στις οικονομικές προσδοκίες και στα αποτελέσματα παίζουν σημαντικό ρόλο στην εμφάνιση ψυχικών διαταραχών. Η μετανάστευση, ως αποτέλεσμα της εντατικοποίησης των συγκρούσεων ταυτότητας, φέρνει επίσης στο προσκήνιο ζητήματα πολιτιστικών διαφορών, την αίσθηση του «ανήκειν» ή της αποξένωσης. Είναι σαφές ότι η μετανάστευση καθαυτή και οι συνέπειές της αποτελούν μια σειρά από στρεσογόνους παράγοντες, που λειτουργούν ιδιαιτέρως ψυχοπιεστικά, εντείνοντας τις ήδη υπάρχουσες δυσκολίες του ατόμου.
Πράγματι, όσο βαθαίνει η οικονομική κρίση, οι προβλέψεις για την επιδείνωση των δεικτών ψυχικής υγείας εντείνονται. Στην Ελλάδα αναμένεται τριπλασιασμός των ψυχωτικών επεισοδίων, διπλασιασμός της κατάχρησης αλκοόλ, καθώς και τριπλασιασμός των καταθλιπτικών επεισοδίων. Ο ψυχολογικός αντίκτυπος στους νέους στην Ελλάδα είναι δραματικά επιβλαβής. Το γεγονός ότι το ποσοστό στους νέους ανέργων ανέρχεται στο 24%, ενώ οι μακροχρόνια άνεργοι αποτελούν αντίστοιχα το 48,4%, αποτελεί το συντριπτικό πλήγμα για την αύξηση της αυτο-μομφής των νέων και της αυτο-αμφιβολίας των ικανοτήτων τους. Επίσης, σημαντικό ρόλο παίζουν τα χαρακτηριστικά της προσωπικότητας του ατόμου, προκειμένου να αποφασίσει για την απομάκρυνση από τη χώρα του ως μια ακούσια επιλογή. Χαρακτηριστικό είναι ότι στη χώρα μας, όταν ψηφιζόταν το Μεσοπρόθεσμο, 53.000 νέοι είχαν κάνει αίτηση για εργασία στις ΗΠΑ, αναζητώντας το δικό τους «αμερικανικό όνειρο». Ένα άλλο κοινωνικό δείγμα της ανάγκης των νέων Ελλήνων να αποδημήσουν προς άλλες χώρες της Ευρώπης είναι ότι το «european cv» έχουν συμπληρώσει περισσότεροι από 35.000 νέοι...
Διαχείριση του συναισθηματικού φορτίου της μετανάστευσης
Αναμφίβολα, η μετανάστευση επηρεάζει και δημιουργεί ποικίλα και συγκρουόμενα συναισθήματα τόσο στα ίδια τα άτομα που αποφασίζουν να μεταναστεύσουν όσο και στις οικογένειές τους. Όμως, με δεδομένη την ανάγκη επιβίωσης, οι φόβοι και οι αναστολές του ατόμου κάμπτονται.
Σε αυτό το συναισθηματικό κυκεώ να «όπλα» για να αντιμετωπίσει κανείς την πραγματικότητα που διαμορφώνεται είναι:
• Η εκλογίκευση της κατάστασης. Το άτομο έχει θέσει κάποιους στόχους για την προσωπική και επαγγελματική του εξέλιξη, ώστε η μετανάστευση να θεωρείται το μέσο για την πραγματοποίησή τους. Δεν υπάρχει επιλογή χωρίς απώλεια, είτε θα επιλέξει το δρόμο της μετανάστευσης κυνηγώντας το όνειρό του αλλά αφήνοντας τη χώρα του είτε θα πρέπει να συμφιλιωθεί με τους «δαίμονές» του και να αντιμετωπίσει δυναμικά τη νέα πραγματικότητα παραμένοντας στη χώρα.
• Οι ισχυροί οικογενειακοί δεσμοί των μελών θα προσφέρουν στο άτομο τη σιγουριά που χρειάζεται, ώστε να αισθάνεται ασφαλές, είτε πετύχει στο τόλμημα που επιχειρεί σε μια άλλη χώρα είτε δεν μπορέσει να ανταποκριθεί και θελήσει να επιστρέψει.
Τα καραβάνια των νέων Ελλήνων μεταναστών στην αναζήτηση μιας στοιχειώδους επιβεβαίωσης της κοινωνικής τους ύπαρξης και μιας καλύτερης ποιότητας ζωής είναι σίγουρο ότι θα ξεκινήσουν, και μάλιστα σε αυτή τη χρονική στιγμή της μεγάλης κοινωνικής δυσφορίας. Όμως, το δύσκολο δεν είναι οι σκόπελοι που θα αντιμετωπίσει ο νέος στο ταξίδι του, αλλά τα εφόδια που θα έχει μαζί του να είναι γερά. Το δύσκολο δεν είναι να παραιτείται από τις προσπάθειές του· το δύσκολο είναι να αποφασίζει το νέο του ξεκίνημα!
Δημοσιεύτηκε στο περιοδικό "Επίκαιρα" στις 3/11/11